بانک‌ها و صندوق‌های بزرگ، «آزمون تنش» می‌شوند: سناریوهای بدِ فرضی روی سبدشان اجرا می‌شود تا شکنندگی‌ها پیش از وقوع دیده شود. سرمایه‌گذار خرد هم به همین آزمون نیاز دارد — ساده‌تر، اما با همان منطق. سبدی که هرگز آزمون نشده، در رونقِ بورس «باهوش» به نظر می‌رسد و در اولین ریزشِ جدی، غافلگیر می‌کند.
در این تحلیل سه آزمون تنش ساده را مرور می‌کنیم که با یک اکسل ساده قابل اجراست. اگر در ابتدای مسیر بورس هستید، «سرمایه‌گذاری در بورس تهران از کجا شروع کنیم؟» و درس «هدف، افق زمانی و تحمل ریسک» را از دست ندهید.
آزمون اول: تمرکز گروهی و سهمی
سؤال آزمون: «اگر گروهِ پرweight سبد من فردا ۱۰٪ ریزش کند، سبد چقدر می‌کاهد؟» اگر مثلاً ۶۰٪ سبد در یک گروه (فلزات، پتروشیمی، بانک یا خودرو) است، ریزشِ آن گروه یعنی ریزشِ سبد — تفاوتی با «یک‌سهمی‌بودن» ندارد. قانون سرانگشتی: سهمِ هر گروه از ۳۰٪ و سهمِ هر نماد از ۸٪ کل سبد فراتر نرود، مگر با دلیل مکتوب. شمردنِ این اعداد، پنج دقیقه کار است؛ نباختنِ خواب، یک فصل.
آزمون دوم: نقدشوندگی
سؤال آزمون: «اگر لازم شود فردا ۳۰٪ سبد را نقد کنم، در چند روز و با چه فاصلهٔ قیمتی ممکن است؟» سهام کم‌معامله در روزهای عادی بی‌دردسر به نظر می‌رسند؛ در روزهای فشار، صف فروش یعنی ناتوانیِ خروج. معیار عملی: میانگین ارزش معاملات روزانهٔ نماد را ببینید؛ ورودی که چند برابرِ معاملات روزانهٔ آن است، خروجیِ سریع نخواهد داشت. سبد سالم، ترکیبی است که «خروج از آن» هم بخشی از طراحی‌اش باشد.
آزمون سوم: هم‌بستگی با شاخص
سؤال آزمون: «در سه ریزش اخیر شاخص، سبد من چند درصد کشید؟» اگر سقوط سبدتان هم‌ارز یا بیشتر از شاخص بوده، «سبد» ندارید؛ نسخهٔ سنگین‌ترِ شاخص دارید. تنوع واقعی یعنی داشتن دارایی‌هایی که در یک روزِ فرضیِ منفی، نزولِ متفاوتی دارند. راه ارتقا: افزودن وزن به گروه‌ها و نمادهایی که رفتار تاریخی متفاوتی با شاخص داشته‌اند، و پذیرفتن این واقعیت که «هم‌بستگی صفر» وجود ندارد — مدیریت، نه معجزه.
اجرای آزمون: یک چک‌لیست پنج‌دقیقه‌ای
- وزن گروه‌ها و نمادها را در اکسل بنویسید و سقف‌های ۳۰٪ و ۸٪ را علامت بزنید.
- میانگین ارزش معاملات روزانهٔ هر نماد را کنار وزنش بنویسید.
- افتِ سبد در سه اصلاحِ اخیر شاخص را محاسبه و با افتِ شاخص مقایسه کنید.
- هر موردِ خارج از حد را یا اصلاح کنید یا دلیل مکتوبش را بنویسید.
این آزمونِ ساده، همان کاری است که کمیته‌های ریسک با مدل‌های پیچیده انجام می‌دهند — با دقتِ کمتر، اما با اثرِ بیشتر از «هیچ». برای عمق‌بخشیدن به تحلیل بنیادی تک‌تک نمادها، درس «EPS، P/E و حاشیهٔ سود» را ببینید و برای سنجش کلانِ زمانِ ورود، «نرخ بهره؛ مهم‌ترین قیمت در اقتصاد» را از دست ندهید.
